Heilzame wacht bij tong en toetsenbord
 

Een bekend spreekwoord luidt: hoge bomen vangen veel wind. Als je boven het maaiveld uitkomt, word je in Nederland snel kop van Jut. De tijd van eerbied voor leiders is voorgoed voorbij. Machthebbers worden eerder gewantrouwd dan gerespecteerd.ezag moet iemand verdienen. Tegen die achtergrond moeten leiders een dikke huid hebben. Je doet het niet snel goed.
Deze situatie gaat minstens terug tot de jaren zestig van de vorige eeuw. De minister die eerst uitermate beleefd door een journalist met 'excellentie' werd aangesproken, mocht vanaf die tijd blij zijn nog 'meneer' te worden genoemd. Deze ontwikkeling kent een veelheid van oorzaken. Naast een diep verlangen naar democratisering en gelijkheid noem ik ook het gebleken wangedrag van leiders. Ik denk daarbij niet alleen aan de terreur van mensen als Hitler en Stalin, maar ook aan het morele falen van verscheidene westerse leiders. Hoe groot was de verontwaardiging over de Amerikaanse oorlogspolitiek in Vietnam.

Een droevig dieptepunt vormde het machtsmisbruik van president Nixon. De oude wijsheid van Lord Acton - macht corrumpeert, absolute macht corrumpeert absoluut - wordt helaas, ook in westerse democratische landen, te vaak bewaarheid.

Belang van kritiek
Een christen kijkt met nuchterheid en realisme naar de samenleving. Het Bijbelse mensbeeld is niet naïef optimistisch. Zondige mensen vragen om voortdurende controle. Een samenleving blijft alleen op koers door een reeks van checks and balances . Ik denk aan een onafhankelijke rechtspraak, aan een vrije pers en, niet in de laatste plaats, aan een goed functionerend parlement. Opbouwende kritiek is uitermate vruchtbaar. Het kan ogen openen voor blinde vlekken of falend beleid.

Feitelijk is er echter in onze samenleving veel negatieve, afbrekende kritiek. Het gaat dan om een nutteloos spelen op de man of vrouw. Onze premier Balkenende heeft door de jaren heen heel veel hoon en spot voor lief moeten nemen. De grens tussen kritiek en laster blijkt vloeiend. Bij kritiek gaat het om wegen en oordelen; bij laster is er sprake van het aantasten van de eer en de goede naam van de ander.

De opkomst van populistische partijen als de PVV heeft tot in het parlement geleid tot een verruwing en verharding. De ontwikkeling van het internet zorgt in dit opzicht voor eigen problemen. Discussiefora lokken veelal een diarree van woorden uit. Anoniem leeft menigeen zich achter de computer uit in kwaadsprekerij.

Ook op het kerkelijk erf is kritiek een normale zaak geworden. Een predikant, priester of bisschop was in vroeger dagen bijna onaantastbaar en werd binnen en buiten de kerk met egards bejegend. Sinds de jaren zestig van de vorige eeuw is dat passé.

Er kwamen jaren vol polarisatie en vooral bisschoppen werden daarbij object van kritiek. Voor progressieve gelovigen waren bisschoppen remmers in vaste dienst; voor behoudende gelovigen waren diezelfde bisschoppen slapjanussen die alles maar toestonden. Ik weet hoezeer iemand als kardinaal Simonis, juist ook als gevoelig en zachtmoedig mens, onder de bikkelharde kritiek geleden heeft. Ik denk ook aan het gif dat bisschoppen als Eijk en Muskens regelmatig over zich kregen uitgestort.

Geen respect

Gelukkig liggen de jaren van felle polarisatie achter ons en zoekt men in kerkelijke kringen meer de dialoog. Toch zijn er genoeg kerkelijke websites en blogs waar felle discussies worden gehouden, en niet altijd met respect. Opvallend is dat menig kerkelijk ambtsdrager tegenwoordig niet zozeer van links, maar juist van rechts de wind van voren kan krijgen. In naam van rechtzinnigheid wordt de goede naam van mensen beschadigd. Het is tragisch hoe een harteloze variant van orthodoxie, vanuit boosheid en frustratie, het hart van het evangelie, het liefhebben van de medemens als beelddrager Gods, lijkt te vergeten. Verbitterde, verzuurde mensen zien alles met sombere ogen en dreigen hoopvolle ontwikkelingen in de kerk over het hoofd te zien.

Natuurlijk zijn er tal van zaken in kerkelijk Nederland waar gelovigen zorgen over hebben. Er is veel rijkdom verloren gegaan en de krimp van veel parochies en kerkelijke gemeenten maakt ook mijzelf bezorgd. Al jaren breng ik de sprakeloosheid van veel katholieken ter sprake. Velen drinken niet of nauwelijks uit de rijke bronnen van de kerk.

Het is echter altijd goed om te beseffen dat blijde ogen dezelfde werkelijkheid anders zien dan droevige ogen. En het is volstrekt onvruchtbaar om voor complexe maatschappelijke ontwikkelingen, zoals de ontkerstening van onze cultuur, zondebokken te zoeken. Juist orthodoxe christenen zouden weet moeten hebben van het verschil tussen kritiek en laster. Opbouwende kritiek kan, zeker ook binnen de christelijke gemeenschap, heilzaam zijn. Maar respectloze laster is echt een brug te ver. Je kunt niet opkomen voor de eer van God en ondertussen medemensen met kwaadsprekerij en suggestieve opmerkingen beschadigen. In die zin wil ik pleiten voor een heilzame wacht bij onze tong en bij het toetsenbord van onze computers. Eerst even nadenken voordat giftige boodschappen, die de kerkelijke zaak geen goed doen, de wereld worden ingezonden.

Mgr. dr. G.J.N. de Korte is bisschop van Groningen-Leeuwarden.

Bron: